MMO Raporu… “Enerji ile İlgili Temel Referans Belgelerine Yönelik Bir Değerlendirme ve Çözümleme Çalışması”

06 Ağustos 2015 Dergi: Temmuz-Ağustos 2015

Geçtiğimiz günlerde, TMMOB Makina Mühendisleri Odası, Enerji Çalışma Grubu Başkanı Oğuz Türkyılmaz ve üyesi Şayende Yılmaz tarafından hazırlanan ve hükümetin 2013–2015 dönemine ait temel enerji referans belgelerinin çözümlemesini amaçlayan rapor kamuoyuna duyuruldu.

Resmi belgeler arasındaki farklılıklar ve tutarsızlıkların yanı sıra abartılı hedeflerin de incelendiği raporun çıkış noktasını; 2015 Şubat ayında kamuoyuna duyurulan “Ulusal Yenilenebilir Enerji Eylem Planı” oluşturuyor. Ancak bu Plan; 2014–2018 dönemini kapsayan 10. Kalkınma Planı’nın enerji ile ilgili bölümleri ve ona dayanarak hazırlanan; “Yerli Kaynaklara Dayalı Enerji Üretim Programı Eylem Planı” ile 2014 sonunda açıklanan 2015–2019 dönemini kapsayan “Enerji Bakanlığı Strateji Belgesi” ile birlikte değerlendiriliyor.

Oda’nın “Mühendis ve Makine” dergisinde de (Haziran 2015, sayı:665) yayınlanan “Enerji ile İlgili Temel Referans Belgelerine Yönelik Bir Değerlendirme ve Çözümleme Çalışması” başlıklı raporun “yenilenebilir enerjiler” ile ilgili bölümlerinin bir kısmını bu yazı kapsamında derledik…

“Ulusal Yenilenebilir Enerji Eylem Planı” Üzerine Notlar

 Hazırlanışı ve anlatımdaki sorunlar

Ulusal Yenilenebilir Enerji Eylem Planı'nın kapağında; "Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü, Plan'ın hazırlanması sürecinde Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD), İspanya Krallığı Hükümeti ve Deloitte Touche& Tohmatsu ile iş birliği yapmıştır" denilmektedir.

Bu ifade, ciddi bir soruna işaret etmektedir. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın (ETKB), ulusal bir eylem planını, uluslararası bir banka ve yabancı bir hükümet ile birlikte hazırlaması garip ve aykırı bir uygulamadır. Genel olarak ETKB, özel olarak Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü (YEGM) bünyesinde, eylem planı hazırlık çalışmasında görev alabilecek çok sayıda uzman varken, ulusal ve stratejik nitelikte bir eylem planının hazırlanmasını, uluslararası bir danışmanlık şirketine havale etmek, hayretleri mucip bir iştir.

Plan'da yer alan; "Hükümet; hidrolik, rüzgâr, güneş, jeotermal gibi yenilenebilir enerji kaynakları potansiyelinin yüksekliğinden hareketle 2023 yılı için bu kaynaklara dayalı elektrik üretimine ilişkin oldukça iddialı hedefler belirlemiştir"  ifadesi ve diğer bazı garip ifadeler, bu Plan'ın, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'na ait olmadığını veya benimsenmediğini hissettirmektedir. Eylem planları, kamusal bir anlayış ve içerikle, ilgili tüm tarafların görüşlerini serbestçe ifade edebileceği katılımcı mekanizmalarla ve şeffaf bir anlayışla hazırlanmalı ve toplum çıkarlarını gözetmelidir. Bakanlığın, kendi belirlediği hedeflere "iddialı" deme hakkı yoktur. Çünkü hedefler, Bakanlığın bilimsel çalışmalarla belirlediği hedefler olmak durumundadır.

Tartışmalı referans değerler ve bir örnek

Plan'ın 9. sayfasında yer alan, "Önemle belirtilmesi gereken bir başka husus da Türkiye'de birincil enerji tüketiminin 2012 yılında 121 milyon TEP'e ulaşması ve bu rakamın yüzde 82 'sinin ithalat yoluyla karşılanmış olmasıdır"  ifadesinin hatalı olmasıdır. Zira ithalat oranı bugüne kadar hiç % 82 olmamıştır. Son ETKB verilerine göre, 2013 yılı toplam enerji talebi 120,29 milyon TEP, toplam yerli üretim 31,94 milyon TEP olup, ithalatın payı % 73,5'tir.

Seçilmiş Konularda Referans Belgelerin Karşılaştırması

Çalışmamızın bu bölümünde, referans metinlerin temel bazı konularda saptama ve hedefleri karşılaştırılmıştır.

1. Birincil enerji

“10. Kalkınma Planı, Yerli Kaynaklara Dayalı Enerji Üretim Programı Eylem Planı” temel verileri ve hedefleri

Birincil Enerji: Biyokütle, jeotermal ve güneş kaynaklarının birincil enerji amacıyla değerlendirilmesi için mevcut potansiyelin harekete geçirilmesi: Orman köylerinde güneş enerjisi uygulamaları daha kısa sürede ve daha yoğun olarak gerçekleştirilecektir. Yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanabilecek organize sera bölgelerinin belirlenmesi ve ilan edilmesine yönelik çalışmalar tamamlanacaktır. Şehir ısıtmasına uygun jeotermal kaynak potansiyeline sahip illerdeki jeotermal sahalar değerlendirilecektir. Jeotermal kaynağın hangi amaçla kullanılacağı MTA tarafından belirlenecek, jeotermal kaynağa sahip belediyelerin ısıtmada öncelikli olarak jeotermal enerji kullanması yaygınlaştırılacaktır. Uygun olan bölgelerdeki yeni binalarda güneşle su ısıtma sistemlerinin kullanımına yönelik mevzuatta değişiklik yapılacaktır (s. 14).

Ulusal Yenilenebilir Enerji Eylem Planı (UYEEP) temel verileri ve hedefler:

-      2011-2023 döneminde birincil enerji talebinde yaklaşık %90'lık bir artış yaşanacaktır (s. 8).

-      Birincil enerji tüketimi 2012'de 121 MTEP, 2023'te 218 MTEP (s. 8).

-      Beklenen toplam enerji tüketimi 107 MTEP, bunun yaklaşık 21,7 MTEP'lik bölümü yenilenebilir enerji kaynaklarından (s. 22).

-      Yenilenebilir enerji kaynaklarının beklenen toplam tüketimi 23,225 MTEP (s. 24).

-      Birincil enerji arzının enerji verimliliği hedeflerine ulaşıldığı varsayımıyla 2023 yılında 158 MTEP olacağı tahmin edilmektedir (s. 17).

-      Türkiye YEEP'nın amacı, yenilenebilir enerji kaynaklarının genel enerji tüketimindeki payının 2023 yılında en az %20'ye yükseltilmesidir (s. 22).

-      Ulaştırma sektörü ihtiyaçlarının % 10'unun yenilenebilir enerjiden karşılanmasını hedeflemekte (s. 8)

-      Ulaştırma sektöründeki enerji tüketiminin UEA'nın tahminlerine göre 2020 yılında 29,4 milyon TEP'e, Deloitte'un tahminlerine göre de 2023 yılında 34,5 milyon TEP'e ulaşması öngörülmektedir (s.16).

-      TABLO 2: Beklenen enerji tüketimi, ulaştırma sektöründe 2020 yılında 25.559 kTEP'e, 2023 yılında 29.000 kTEP'e ulaşması öngörülmektedir (s. 20).

-      2023 yılı için yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı olarak ulaşım alanında tüketilen toplam enerji miktarının 1.800 kTEP olacağı tahmin edilmektedir (s. 66).

-      2023 yılı için yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı olarak ulaşım alanında tüketilen toplam enerji miktarı 2.267 kTEP (s. 24 Tablo: 5b).

-      2023 yılına kadar çeşitli sektörlerdeki brüt tüketimin içinde yenilenebilirin payı ulaştırma sektörün­de %0,87'den %10'a, elektrikte %28'den %37'ye, ısıtma soğutmada %12,74'den %14'e çıkarılması hedeflenmektedir (s. 23).

-      ısıtma ve soğutmada kapasitenin baz yıla göre % 18 artması beklenmektedir (s. 66).

-      Tarım sektörünün potansiyelinden tam olarak yararlanılarak biyo-yakıt sektörü (biyo-dizel ve biyo-etanol) geliştirilecektir (s. 22).

-      2023 yılında enerji yoğunluğunun, yani birim OSYH başına tüketilen enerji miktarının 2011 refe­rans yılında gerçekleşmiş olana göre en az %20 düşürülmesi amaçlanmaktadır (s.10).

Değerlendirmeler, sorular, öneriler

UYEEP'de, “ulaştırma sektörü talebinin en az yüzde 10'u yenilenebilir enerjiden karşılanacak”denilmektedir. Yine aynı raporda, sayfa l8'de yer alan Şekil 13'te görüleceği gibi, günümüzde ulaştırma sektörünün sadece binde 11 oranında biyo-kütle ve binde 22 oranında elektrik enerjisi kullandığı dikkate alındığında, bu öngörü de gerçekçi değildir. Elektrik enerjisinin ulaştırma sektöründe gelecekteki kullanım hedefleri somut olarak belirlenmemiştir. Toplu ulaşımın yanı sıra, elektrikli kara taşıtlarındaki hedefler belirlenmeden, ulaştırma sektöründe yenilenebilir kaynak kullanım hedefi nasıl hesaplanmaktadır?

2. Yenilenebilir Enerji

“10. Kalkınma Planı” temel verileri ve hedefler:

1-   Yenilenebilir kaynakların elektrik üretimindeki payı 2013'te % 27,7 iken 2018'de % 29'a çıkarılması (s. 118, Tablo 25) (2014'te % 20,3).

2-   Rüzgâr, güneş, biyokütle ve jeotermal kaynakların elektrik üretiminde kullanılmasına yönelik potansiyelin tam olarak tespit edilmesi, bu kapsamda jeotermal aramalarının hızlandırılması (s.198).

3-   Su kaynaklan dışındaki yenilenebilir kaynaklardan elektrik üretiminin artırılması için yatırım gerçekleşmelerine yönelik izleme ve değerlendirme yapılması (s. 198).

4-   Biyokütle, jeotermal ve güneş kaynaklarının birincil enerji amacıyla değerlendirilmesi için mevcut potansiyelin harekete geçirilmesi (s.198).

5-   Biyoetanol ve biyodizel yakıtların benzin ve motorinle harmanlanması uygulamalarının gıda güvenliği, çevresel etkiler ve tesis kapasitelerinin geliştirilmesi açısından izlenmesi (s.198).

“Yerli Kaynaklara Dayalı Enerji Üretim Programı Eylem Planı”temel verileri ve hedefler:

HES

Plan döneminde 10.000 MW'lık ilave hidrolik kapasitenin devreye alınması (s.2).

1-   Su Kullanım Hakkı Anlaşması kapsamındaki katkı paylarının güncellenmesi metodolojisi değiştirilecektir.

2-   Havza planlama/optimizasyon çalışmaları bir an önce hayata geçirilecektir.

3-   HES'lerin inşa ve işletme aşamasında düzenli bir şekilde denetlenmesi ve yaptırım uygulanması sağlanacaktır.

4-   HES projeleri tedrici olarak büyükten küçüğe doğru özel sektör başvurusuna açılacaktır.

5-   Pompaj depolamalı HES'lere (PHES) yönelik yol haritası ve planlama yapılacaktır.

6-   EÜAŞ uhdesindeki HES'lerin rehabilitasyon ihalelerine özellikle yabancı firmalar ihale mevzuatındaki kısıtlar sebebiyle katılım  sağlamamaktadır. Rehabilitasyon gibi karmaşık bir yapım sürecini gerektiren ihalelerin 4734 sayılı KİK kapsamında yapılması, beraberinde pek çok zorluk getirmektedir. Bu sebeple, Bilim Teknoloji Yüksek Kurulu'nda karara bağlandığı şekilde, ETKB'nin ilgili kuruluşlarının ana faaliyet ve konuları ile üretim konularına ilişkin ihalelerinde KİK'ten istisna tutulmasına yönelik çalışma yapılacaktır (s. 12-13).

Yenilenebilir Enerji Envanteri

Biyokütle Enerji Potansiyel Atlası (BEPA) envanteri yıllık olarak güncellenecektir. Türkiye genelinde yapılan jeotermal sondaj çalışmalarına ait envanter tamamlanarak her yıl Mart ayı sonuna kadar ETKB 'ye iletilecektir. Rüzgâr ve güneşten elektrik üretimine ilişkin olarak işletmede olan tesislerden elde edilen veriler kapsamında, Rüzgâr Enerjisi Potansiyel Atlası (REPA) ve Güneş Enerjisi Potansiyel Atlası (GEPA) güncellenecektir (s. 13-14).

İzleme ve Değerlendirme

Su kaynakları dışındaki yenilenebilir kaynaklardan elektrik üretiminin artırılması için yatırım gerçekleşmelerine yönelik izleme ve değerlendirme yapılması amaçlı sistemin kurulması: (İzin süreçlerinin tanımlanması ve takip edilmesi, projelerindeki ilerleme durumlarının takibi, bağlantı anlaşması kapsamında enerji nakil hattı için yapılan işlemler ile bilgilendirmelerin sistem yazılımına aktarılması) (s. 14).

“Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Strateji Belgesi” temel veriler ve hedefler:

1-   Yenilenebilir enerji kaynaklarının birincil enerji ve elektrik enerjisi arzı içindeki payının arttırılması (s. 21).

2-   Plan sonuna kadar (2019) kurulu güçlerin hidrolikte 32.000 MW, rüzgârda 10.000 MW, jeotermalde 700 MW, güneşte 3.000 MW, biyokütlede 700 MW'a ulaşması, yenilenebilir enerji kaynaklarının ticari ısı üretimindeki payının %2'den 2019'da %3'e çıkarılması (s. 21).

3-   Yerinde üretimin yaygınlaştırılması için izin ve onay süreçlerinin iyileştirilmesi ve kolaylaştırılması (s. 22).

4-   Uygun olan bölgelerdeki termik santrallerde besleme suyunun güneş enerjisiyle ön ısıtmaya tabi tutulduğu hibrit sistemlerin kullanımının sağlanması (s. 23).

5-   Kamu ve hazine arazilerinde elektrik enerjisi üretimine uygun Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanlarının (YEKA) belirlenmesi, derecelendirilmesi, korunması ve kullanımının sağlanmasına ilişkin çalışmaların desteklenmesi (s. 23).

6-   Pompaj depolamalı HES uygulamasının başlatılması ve yaygınlaştırılması (s. 23).

7-   Yenilenebilir enerjinin ısı enerjisi elde etmede ve soğutmada kullanımının arttırılmasına yönelik tedbirlerin tasarlanması (s. 23).

“Ulusal Yenilenebilir Enerji Eylem Planı (UYEEP)” temel veriler ve Hedefler:

1-   2013 yılında, yenilenebilir enerji kaynaklarının toplam elektrik üretimindeki payı %29, kurulu güç içindeki payı ise % 40 olmuştur. 2023 hedefleri ise elektrik üretimindeki payı %38, kurulu güç içindeki payı %49 (s.19).

2-   Plan sonuna kadar (2023) kurulu güçlerin hidrolikte 34.000 MW, rüzgârda 20.000 MW, jeotermalde 1000 MW, güneşte 5.000 MW, biyokütlede 1000 MW'a ulaşması (s.19).

3-   2023 yılına kadar mevcut kurulu güç kapasitesine ilave olarak yaklaşık 60 GW'lık yenilenebilir enerjiye dayalı kurulu güç kapasitesi tesis edilecektir (s.66).

4-   2023 Türkiye kurulu gücü toplamının 125.000 MW'a, Türkiye elektrik üretimi toplamının 424.000 GWh'a, yenilenebilir enerji kaynaklarının toplam elektrik üretimindeki payının en az %30'a kadar çıkarılması hedeflenmektedir (s.22).

5-   2023'te toplamda yenilenebilir enerji kaynaklarından yapılan brüt elektrik üretimi yaklaşık 159.433 GWh'e ulaşacaktır. Bu miktar, 2023 yılındaki toplam tüketim tahmininin yaklaşık yüzde 37'sini oluşturmaktadır. Türkiye'nin yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretimi hedefi ise en az yüzde 30, yani 127.324 GWh'dir (s.66).

6-   Türkiye YEEP'nin amacı, yenilenebilir enerji kaynaklarının genel enerji tüketimindeki payının 2023 yılında en az yüzde %20'ye yükseltilmesidir. Bu rakam, 107 MTEP'lik beklenen toplam enerji tüketimi göz önüne alındığında, yenilenebilir enerji kaynaklarının yaklaşık 21,7 MTEP'lik bölümünü karşılaması anlamına gelmektedir. (s.22)

7-   Orta vadede güneş enerjisi için PV teknolojisini teşvik etmek gerekmeyecektir (s.31) .

Değerlendirmeler, sorular, öneriler

1- Aşağıdaki tabloya göre, 2014 yılı değerleri referans alındığında, artışın 2019 yılında % 65,4, 2023 yılında % 117,4 olması gerekir. Bu plana göre 2023'te Türkiye kurulu gücünün % 49'unu yenilenebilir enerji kaynakları oluşturacaktır. Ancak EPDK'nın lisans verdiği ve lisanslama aşamasındaki santrallerin kaynak dağılımı göz önüne alındığında, bu öngörüler çok gerçekçi değildir.

Türkiye’nin Planlanan Yenilenebilir Enerji Kurulu Gücü ve Hedefler (MW)

 

Hidrolik

Rüzgâr

Jeotermal

Biyokütle

Güneş

Toplam

2014 (Gerçekleşen)

23.691

3.630

405

288

45

28.059

2019 (Strateji Planı)

32.000

10.000

700

700

3.000

46.400

2023 (UYEEP)

34.000

20.000

1.000

1.000

5.000

61.000

2019-2023 arası artış oranı

(%6.3)

(%100)

(%42.9)

(%42.9)

(%66.6)

(%31.5)

Ulusal Yenilenebilir Eylem Planının 2 ve 3. maddelerinde ortaya konan hedeflerden anlaşıldığına göre, 2023 yılına kadar mevcut kapasiteye ek olarak; yaklaşık 10 GW hidrolik, 16,5 GW rüzgâr, 0,6 GW jeotermal, 5 GW güneş, 0,7 GW biyokütle'den oluşan yenilenebilir enerjiye dayalı kurulu güç kapasitesi tesis edilmesi öngörülmektedir. Bunların tamamının toplamı 32,8 GW'tır.

2- Abartılı hedefler, HES'lere dayalı elektrik üretimiyle başlıyor

Örnekleyecek olursak: 10. Kalkınma Planı Yerli Kaynaklar Eylem Planı, ilk hatayı baz aldığı 2014 yılı hidroelektrik santrallerine (HES'lere) dayalı elektrik üretiminde yapıyor. Eylem Planı'na göre, 2014'te hidrolik enerjiden elektrik üretim miktarı 66 TWh kabul edilmiş. Oysa 2014 geçici sonuçları 40,4 TWh rakamını gösteriyor. Bu gerçekleşme, iktidarın 66 TWh kabulünün % 38,8 gerisindedir. Bu verilere göre Eylem Planı hidroelektrik üretim miktarının dört yılda % 125'lik bir artışla, 40,4 TWh'dan 91 TWh'a ulaşacağını hayal ediyor.

Eylem Planı, 2014-2019 dönemi için hidroelektrik elektrik üretim kurulu gücünde de 10.000 MW kapasite artışı öngörüyor.

Strateji Belgesi ise 2015-2019 döneminde kurulu güçte % 36 oranında, 8 514 MW'lık bir artış öngörüyor. Strateji Belgesi'nin HES'ler için öngördüğü kurulu güç artışının gerçekleşmesi için, Ocak 2015 itibarıyla, EPDK'dan lisans alan ve toplam 10.281,33 MW kurulu güçte olan yatırım aşamasındaki tüm HES projelerinin % 82,81'inin, önümüzdeki beş yıl içinde sonuçlanması gerekiyor. Oysa Ocak 2015 tarihli EPDK verilerine göre, lisans alan projelerin % 6,39'u EPDK'ya bilgi bile vermezken, % 34,09'unun yatırım gerçekleşme oranı % 10'un altındadır. Başka bir ifadeyle, henüz yatırıma başlamamıştır. Yatırım gerçekleşme oranı % 35'in üzerinde olan projelerin kurulu güç toplamı ise 4.134,52 MW'tır.

Bu veriler, hidroelektrik üretimiyle ilgili olarak gerek Eylem Planı'nın, gerekse Strateji Belgesi hedeflerinin gerçekleşmesinin imkan dahilinde; ancak kolay olmadığına işaret ediyor.

Ulusal Yenilenebilir Enerji Eylem Planı’nın 2023 hidroelektrik kurulu güç hedefi 34.000 MW, bugünkü kurulu güce ek olarak 10.309 MW kapasitenin devreye girmesini öngörüyor. Ocak 2015 itibarıyla, lisans alan ve yatırım aşamasındaki HES projelerinin kurulu gücü ise 10.281,33 MW'tır. Başvuruları uygun bulunup lisans almaları söz konusu olan proje stoku ise 13.699,31 MW'tır. Bakanlığın 2023 için ilave kapasite hedefi olan 10.309 MW, lisanslı ve lisans alma sürecindeki toplam 23.980,64 MW kurulu güçteki HES projelerinden önümüzdeki dokuz yılda, yalnızca yarısından azının, % 42,87'sinin devreye girebileceğini öngörmektedir. Bu kabulün mantığı izaha muhtaçtır.

Pompaj depolamalı HES'lerle ilgili olarak, bu tip santrallerin ekonomik olarak sisteme yük getirebileceği göz önüne alınarak, ihtiyaçla ilgili kapsamlı ve ayrıntılı çalışmalar yapılmadan, yapım kararı verilmemelidir.

3- RES hedefleri de sorunlu

RES'lerde 2014 sonunda 3.629,70 MW olan kurulu gücü, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Strateji Belgesi’nde belirtilen 10.000 MW hedefine ulaştırmak için, 2015-2019 arasında, toplamda 6.370,3 MW olmak üzere, her yıl ortalama 1.274 MW kapasiteyi devreye almak gerekecektir. Başka bir deyişle, önümüzdeki beş yılın her günü 3-4 MW güçte rüzgar türbinini üretime başlatmak zorunluluğu söz konusudur. Ocak 2015 itibarıyla, lisans alan tüm RES'lerin kurulu gücü toplamının 7.459,10 MW olduğu göz önüne alındığında, bu projelerin % 85,42'sinin gelecek beş yıl içinde sonuçlanmasını öngörmek imkansız olmasa da gerçekleşmesi çok güç bir hedeftir ve bu hedefe ulaşmak için çok ciddi bir çalışma gerekir.

UYEEP'in 2023 için öngördüğü 20.000 MW kurulu güç hedefi de çok iddialıdır. 2019'da ulaşılabileceği oldukça tartışmalı olan 10.000 MW kurulu gücü, 2019-2023 döneminde de yılda 2.000 MW'lık artışlarla, beş yılda ikiye katlayarak 10.000 MW artabileceği düşünülmektedir. Bunun için, yılın her günü 3 MW'lık iki türbini işletmeye almak gerekecektir.

Bu iddialı hedeflere ulaşabilmek için atılması gereken adımlar, izlenecek yol haritası, iletim şebekesinde yapılması gereken yatırımlar, şebeke bağlantısındaki engellerin aşılması, RES'lerin ekipmanlarının yerli üretiminin desteklenmesi vb. konularda ise yeterli öngörü ve planlama yoktur. Ayrıca, rüzgâr ve güneş kapasitesinde ortaya konulan hedeflere ulaşıldığında, bu kesintili kaynakların, ulusal elektrik şebekesinde olası etkilerinin neler olacağı konusunda yeterli çalışmaların olup olmadığı da bilinmemektedir. Bu iki kaynağa dayalı yeni kapasite yatırımları için TEİAŞ tarafından zaman zaman elektrik şebekesine bağlantı yapmak üzere, ihale ile seçim yapılmakta ve bağlantı imkanları her bir trafo bazında belirlenmektedir. TEİAŞ tarafından yapılan bağlantı başvuru ihalelerinde söz konusu olan kapasiteler ve varılabilecek hedef ile Bakanlık hedefi arasında bir eşgüdüm olup olmadığı da bilinmemektedir.

4- Jeotermalde hesap hataları

Jeotermale dayalı elektrik santrallerinin kurulu gücü toplamı 2014 sonunda 404,9 MW'a ulaşmışken, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Strateji Belgesi’nde 2015 için 360 MW, 2016 için 420 MW kurulu güç hedefleri öngörmek, Strateji Belgesi'nin ciddiyetinin ve verilerinin güvenilirliğinin sorgulanması gerektiğine işaret etmektedir.

Lisans alan ve yatırım sürecinde olan jeotermal elektrik santrallerinin kurulu gücü 395,44 MW'tır. Öte yanda, 04.11.2014 itibarıyla, toplam 402,87 MW kapasitede 22 proje, lisans başvuru sürecinin çeşitli aşamalarındadır. Yaklaşık 150-200 MW için de arama ve saha çalışmaları devam etmektedir. UYEEP'in 2023 hedefi ise 1000 MW'tır.

Yukarıda sözü edilen elektrik üretimi amaçlı tüm bu projeler gerçekleşir ise proje stoku, iktidarın 2019 için koyduğu 700 MW'lık hedefini ikiye katlayabilecektir.

Ancak UYEEP'in 1000 MW'lık 2023 hedefi bile, İTÜ Enerji Enstitüsü’nün, sondaj faaliyetlerine ağırlık verilmesi halinde ulaşılabilecek 2000 MW olan öngörüsünün çok gerisindedir. Bugüne değin elektrik üretim amacıyla yapılan sondajlar, Batı Anadolu'nun belirli bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Yeni jeolojik ve jeofizik yöntemlerin kullanılacağı kaynak tespit çalışmaları, jeolojik yapının ümit verdiği diğer bölgelerde, (Doğu Anadolu, Güney Doğu Anadolu) yapılacak yeni sondajlarla, jeotermal kaynağa dayalı elektrik üretim potansiyelini daha da yükseltmek mümkün olabilir.

ETKB'nin jeotermal elektrikle ilgili hedefleri güncellemesi gerekmektedir. Ayrıca, jeotermal enerjiye dayalı elektrik üretiminde öngörülen düşük hedefleri aşmak, daha yüksek kapasitelere ulaşabilmek için, iletim şebekesinde yapılması gereken yatırımlar, şebeke bağlantısındaki engellerin aşılması, JES'lerin ekipmanlarının yerli üretiminin desteklenmesi, jeotermal sondajlarda kullanılan ekipmanların ithalatında gümrük muafiyeti tanınması vb. konularda atılması gereken adımlar, izlenecek yol haritası vb. konular, maalesef ETKB belgelerinde mevcut değildir.

Özellikle arama ve sondaj kısımları, petrol ve gaz sektörü ile benzer olan jeotermal arama ve sondaj faaliyetleriyle ilgili olarak, Petrol İşleri Genel Müdürlüğü’ne benzer yapıda, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı kararlarına esas oluşturacak iş ve işlemlerle ilgili faaliyetlerin yürütülmesi, kamusal denetim ve eşgüdümün sağlanması ve jeotermal enerji kaynaklarıyla ilgili yapılan faaliyetleri 5686 sayılı Kanun ve ilgili yönetmelikleri çerçevesinde yönetmek, yönlendirmek ve uygulamaları denetlemek için, ETKB bünyesinde Jeotermal İşleri Genel Müdürlüğü (JİGEM) kurulması önerisi, ilgili kesimlerce değerlendirilmelidir. Jeotermal faaliyetlere ilişkin olarak oluşacak uyuşmazlıkların çözümü için yeni kurulacak JİGEM yapısı içinde bir "Teknik Komite" kurulması yönünde düzenleme yapılması da düşünülmelidir.

5- Güneş bize uzak

TMMOB Makina Mühendisleri Odası Enerji Çalışma Grubu üyesi Şenol Tunç'un Türkiye'nin birçok yöresinde yaptığı fiziki inceleme ve ölçüm çalışmalarına göre, yaklaşık 11.000 km2 alana tesis edilecek GES'ler ile 363 TWH elektrik üretmek, çatı uygulamalarıyla bu rakamı 400 TWh'a çıkarmak mümkündür. Böylesine büyük kapasitede bir potansiyel değerlendirmeyi beklerken, 2015'te izin verilecek GES projelerinin toplamı 600 MW'tır. 2015'te yapılacak yeni başvurularda, RES'ler ve GES'ler için toplam tahsis edilecek kapasite 3000 MW'tır.

2019 hedefi 3000 MW, 2023 hedefi ise 5000 MW ile sınırlı tutulmuştur. Bu tablo, iktidarın güneş enerjisine ne denli uzak olduğunu ortaya koymaktadır.

Sonsöz

Enerji ve doğal kaynaklarda yerli teknoloji konusunda Ulusal Yenilenebilir Enerji Eylem Planı’nda yerli katkı payı teşvikinin dışında, yerli teknoloji ve imalatının gelişimine ilişkin bir plan ya da yol haritasının olmaması, hükümetin yerli teknolojiyi geliştirme konusunda bir hedefinin olmadığını göstermektedir. Benzer biçimde UYEEP’de Ar-Ge çalışmalarına yönelik hiçbir plan önerilmemiştir. 10.Kalkınma Planı Yerli Kaynaklara Dayalı Enerji Üretim Programı Eylem Planı’nda plandan çok, niyet niteliğinde ifadeler yer almıştır. Ancak Bilim Teknoloji Yüksek Kurulu’nun aşağıda yer alan Haziran 2013 tarihli 26. toplantısında TÜBİTAK tarafından geliştirilen “Enerji Sektöründe Yerli İmalat Proje Kararları” desteklenmesi gereken önemli kararlardır.

 

Projeler

Karar

Yerli Termik Santral Tasarım ve İmalat Kabiliyetinin Geliştirilmesi (MİLTES) (2013/201)

Yerli termik santral tasarım ve imalat kabiliyetinin geliştirilmesi ve kamu-özel sektör işbirliği ile 5 yıl içinde akışkan yatak kazanı teknolojisinde %80 yerlilik oranı hedefine ulaşılması

Hidrolik Enerjisi Teknolojilerinin Geliştirilmesi (MİLHES) (2013/202)

Hidrolik enerjisi teknolojilerine yönelik tasarım ve üretim kabiliyetinin ülkemize kazandırılması, kamu-özel sektör işbirliği ile 5 yıl içinde başlangıç olarak 5 MW, daha sonrasında 20 MW ve üzeri güce sahip santrallerde %80 yerlilik oranı hedefine ulaşılması

Rüzgar Enerjisi Santrali Teknolojilerinin Geliştirilmesi (MİLRES) (2013/203)

2023 yılında rüzgar enerjisi santralleri için öngörülen 20 GW kurulu güç hedefine, kamu-özel sektör işbirliğinde geliştirilecek rüzgar türbin sistemlerinde (500 kW ve 2.5 MW) %80 yerli teknoloji ile ulaşılması

Güneş Enerjisi Teknolojilerinin Ülkemize Kazandırılması (MİLGES) (2013/204)

Güneş enerjisi teknolojilerinin ülkemize kazandırılması ve kamu-özel sektör işbirliği ile alt sistem teknolojileri tasarımında 5 yıl içinde toplam %80 yerlilik oranı hedefine ulaşılması

Termik Santral Baca Gazı Arıtma Teknolojilerinde Yerli Tasarım ve İmalat Kabiliyetinin Geliştirilmesi (MİLKAS) (2013/205)

Termik santral baca gazı arıtma teknolojileri alanında yerli tasarım ve imalat kabiliyetinin gelişmesi, kamu-özel sektör işbirliği ile %80 yerlilik oranı hedefine ulaşılması

Kömür Gazlaştırma ve Sıvı Yakıt Üretimi Teknolojilerinin Geliştirilmesi (2013/206)

Kömür gazlaştırma ve elde edilen sentez gazından sıvı yakıt üretimi teknolojilerinin ülkemize kazandırılması, kamu-özel sektör işbirliği ile 5 yıl içinde %75 yerlilik oranı hedefine ulaşması

Enerji Verimliliğinin Artırılması Çalışmaları (2013/207)

Binalarda ısı yalıtımı, bölgesel ısıtma sistemleri, atık ısı geri kazanımı, sokak aydınlatması, elektrikli ev aletleri, ulaşım araçları, elektrik motorları ve kompresörlerde enerjinin daha verimli kullanımının sağlanmasına yönelik;

*Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı koordinasyonunda iş modeli ile destek paketlerinin geliştirilmesi,

*Düzenleyici mevzuat çalışmalarının yapılması,

*İlgili bakanlık ve kuruluşlarımızın gerekli desteği vermesi gerekir.

Gerekirse, AR-GE çalışmalarında, devlet-üniversite-meslek kuruluşları-özel sektör stratejik ortaklık oluşturtmalı, belirlenen somut hedefler için çalışmalar yoğunlaştırmalıdır.

TEYDEB kapsamında desteklenen projelerin kapsamları ve sonuçları kamuoyuna açıklanmalıdır. Kümelenme desteklenmeli ve aynı alanlarda çalışan kuruluşlar arasında işbirliği sağlanmalıdır.